Шинжлэх ухаан
Ёс зүйн онолын шинэ давалгаа: AI, уур амьсгал, нийгмийн бодит сорилт философийн төвд эргэн ирэв Сэтгүүлч: Х. Ганаа | | 9 үзсэн 2025–2026 оны ёс зүйн онолын судалгааг нэгтгэн харахад, салбарын гол өөрчлөлт нь сонгодог маргаануудыг зүгээр давтахаас илүүтэйгээр тэдгээрийг өнөөгийн бодит асуудлуудтай холбон шинээр тайлбарлаж эхэлсэн явдал байна. Өөрөөр хэлбэл, деонтологи, утилитаризм, virtue ethics зэрэг уламжлалт чиглэлүүд одоо хиймэл оюун, роботын ёс зүй, академик шударга байдал, уур амьсгалын шударга ёс, онлайн орчны “cancel culture” зэрэг амьд кейсүүд дээр туршигдаж, шалгагдаж байна. Энэ чиглэлийг Ethical Theory and Moral Practice сэтгүүлийн өөрийн зорилго хүртэл тодорхой харуулж байгаа бөгөөд тус сэтгүүл ёс зүйн онолыг практик болон эмпирик судалгаатай холбохыг онцолдог.
Сүүлийн үеийн хамгийн анхаарал татсан үр дүнгийн нэг нь 2025 онд Nature Human Behaviour сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаа юм. Уг өгүүлэлд хүмүүс ёс зүйн дүрэмд түшиглэх үү, эсвэл өртөг-үр ашгийн логикоор шийдэх үү гэдэг нь тогтвортой “төрөл” биш, харин үр дагавраас суралцах замаар өөрчлөгдөж болохыг харуулсан. Энэ нь деонтологи ба consequentialism-ийг цэвэр хийсвэр онол гэхээсээ илүү хүний шийдвэр гаргалтын динамик хэв маяг гэж ойлгох шинэ боломж нээж байна. Үүнтэй зэрэгцэн Utilitas сэтгүүлийн 2026 оны дугаарууд сонгодог utilitarian уламжлал, beneficence, Locke-ийн ёс суртахууны боловсрол зэрэг сэдвийг дахин сэргээж, классик онол одоо ч төв байр сууриа алдаагүйг харуулж байна.
Ёс зүйн онолын өнөөгийн хамгийн эрчимтэй уулзвар бол AI ethics болж байна. 2026 онд AI and Ethics сэтгүүлд хэвлэгдсэн томоохон тойм өгүүлэл AI ethics-ийг “зарчим”, “өдөр тутмын бодит амьдрал”, “эрх мэдэл ба бүтэц” гэсэн гурван линзээр тайлбарласан нь энэ салбар аль хэдийнэ checklist түвшинг давж, илүү гүн институцийн болон нийгмийн шинжтэй болж байгааг харууллаа. Энэ хандлага нь хиймэл оюуныг зөвхөн “fair, accountable, transparent” гэдэг үгсээр хязгаарлах бус, харин хүний flourishing, нийгмийн тэгш бус байдал, шийдвэр гаргалтын эрх мэдэл, бодлогын хэрэгжилттэй хамт авч үзэхийг шаардаж байна. UNESCO ч 2025 онд Бангкокт болсон 3 дахь Дэлхийн AI Ethics форум дээр энэ сэдвийг бодлогын түвшинд түлхүү авч хэлэлцсэн нь академик ба бодлогын орчин ижил чиглэлд явж байгааг илтгэнэ.
Энэ хүрээнд хамгийн сонирхолтой маргааны нэг нь “AI ёс зүйн зөвлөгөө өгч чадах уу, бүр хүнээс илүү итгэл төрүүлж чадах уу?” гэсэн асуулт болоод байна. Scientific Reports сэтгүүлд 2025 онд нийтлэгдсэн судалгаагаар оролцогчид GPT-4o-оос гарсан ёс зүйн зөвлөгөөг зарим үзүүлэлтээр хүний ethicist-ийн зөвлөгөөнөөс илүү moral, trustworthy, thoughtful, correct гэж үнэлсэн байна. Гэхдээ нөгөө талд нь бусад судалгаанууд ChatGPT нь хүний мораль шүүлтийг бүрэн хуулбарлаж чаддаггүй, харин тухайн зөвлөгөөний чанар, эх сурвалжийг ил тод зарласан эсэх нь итгэлцэлд хүчтэй нөлөөлдөг болохыг харуулж байна. Иймээс AI moral expertise гэдэг нь одоо зүгээр техникийн асуудал биш, харин эпистемологи, ёс зүй, олон нийтийн итгэлцлийн огтлолцол болсон том сэдэв болжээ.
Өөр нэг сонирхолтой өөрчлөлт бол ёс зүйн онолын судалгаа илүү “амьд” сэдвүүд рүү эрс шилжсэн явдал юм. 2026 онд Ethical Theory and Moral Practice сэтгүүлд хэвлэгдсэн “The Ethics of Cancelling” өгүүлэл нь cancel culture-ийг ёс суртахууны хувьд хэзээ зөвтгөж болох вэ гэсэн асуултыг философийн түвшинд авч үзсэн. Энэ нь олон нийтийн онлайн шийтгэл, нэр хүндийн дарамт, платформын соёл зэргийг ёс зүйн онолын хүрээнд оруулж ирсэн гэсэн үг. Түүнчлэн сүүлийн үеийн судалгаанууд роботын эсрэг хүчирхийллийг хүмүүс хэрхэн ёс суртахууны хувьд үнэлж байгааг, виртуал орчны moral governance-ийг хэрхэн бүтээж болохыг ч хөндөж эхэлсэн байна. Ёс зүйн онол ийнхүү одоо хүний хувийн үйлдлээс гадна дижитал орчин, алгоритм, платформын зан үйлийг шинжлэх төв хэрэгсэл болж байна.
Ном, эмхэтгэлийн талд ч мөн хүчтэй шинэчлэл ажиглагдаж байна. Oxford University Press 2025 онд The Moral Philosophy of W. D. Ross нэртэй бүтээлийг хэвлэн гаргаж, prima facie duties, value, virtue, metaethics зэрэг W. D. Ross-ийн гол санааг дахин академик төвд авчирсан. Cambridge University Press 2025 онд Stephen Darwall-ын Modern Moral Philosophy in the Nineteenth Century номыг нийтэлж, XIX зууны ёс суртахууны сэтгэлгээгээр дамжуулан орчин үеийн moral philosophy-ийн үндсийг дахин унших шинэ боломж нээсэн. Харин Routledge-ийн 2025 оны The Routledge Handbook of Applied Climate Change Ethics нь climate ethics-ийг цэвэр онолын түвшинд бус, бодлого, хууль, засаглалын хүрээнд авч үзэж байгаагаараа онцлог байна. Энэ бүхэн applied ethics ба foundational ethics хоёр салангид бус, улам хүчтэй огтлолцож эхэлснийг харуулж байна.
Сэтгүүлийн түвшинд өнөөдөр хамгийн их дагаж унших шаардлагатай нэрс бол Ethics, Ethical Theory and Moral Practice, Utilitas, Journal of Moral Philosophy, AI and Ethics юм. Ethics нь нийгэм, улс төр, эрх зүй, мораль философийн өргөн хүрээтэй тэргүүлэх индэр хэвээр байгаа бол, Journal of Moral Philosophy нь moral, political, legal philosophy-ийн олон улсын peer-reviewed гол суваг хэвээр байна. Utilitas utilitarian уламжлалыг шинэчилж, AI and Ethics хамгийн хурдацтай өсөж буй ёс зүйн шинэ салбарын төв болж, харин Ethical Theory and Moral Practice онол ба практикийн уулзвар дээр хамгийн идэвхтэй ажиллаж байна.
Ингэж харахад 2026 оны ёс зүйн онол бол музейн чанартай хуучин философи биш, харин технологи, нийгмийн өөрчлөлт, олон нийтийн дарамт, бодлогын эрсдэлтэй шууд огтлолцож буй хамгийн амьд салбаруудын нэг болжээ. Үүрэг үү, үр дагавар уу, зан чанар уу, шударга ёс гэж юу вэ гэсэн сонгодог асуултууд хэвээр үлдсэн ч эдгээр нь одоо AI системийн зөвлөгөө, роботын статус, уур амьсгалын бодлого, онлайн шийтгэлийн ёс зүй, институцийн эрх мэдлийн бүтэц зэрэг шинэ нөхцөлд дахин тавигдаж байна. Тиймээс ёс зүйн онолын ирээдүй илүү олон салбартай огтлолцсон, илүү эмпирик суурьтай, илүү бодит амьдралд чиглэсэн байх төлөвтэй байна.
Эх сурвалж
Springer Nature — Ethical Theory and Moral Practice: Aims and Scope Official description of the journal’s focus on connecting ethical theory with practical problems and empirical research. Maier et al. (2025), “Learning from outcomes shapes reliance on moral rules versus cost–benefit reasoning” Published in Nature Human Behaviour; examines how learning from outcomes can shift reliance on moral rules versus cost–benefit reasoning. Groen, Sharon, and Becker (2026), “An overview of AI ethics: moral concerns through the lens of principles, lived realities and power structures” Published in AI and Ethics; reviews AI ethics through principles, lived realities, and power structures. Archer and Mills (2026), “The Ethics of Cancelling” Published in Ethical Theory and Moral Practice; analyzes when cancelling may be morally permissible. Oxford University Press (2025), The Moral Philosophy of W. D. Ross: Metaethics, Normative Ethics, Virtue, and Value Academic volume on Ross’s contributions to moral philosophy. Cambridge University Press (2025), Stephen Darwall, Modern Moral Philosophy in the Nineteenth Century A recent scholarly book on the development of moral philosophy in the nineteenth century. Routledge (2025), The Routledge Handbook of Applied Climate Change Ethics Reference work linking climate ethics with law, governance, and public policy. Brill — Journal of Moral Philosophy overview Official overview of the international peer-reviewed journal in moral, political, and legal philosophy.
